Marcus Laman kleurt oude kaart Franeker in: ‘nooit geweten dat steden zo groen en open waren’

FRANEKER - Pieter Bast maakte in 1598 een plattegrond van Franeker. De gravure staat in zwart/wit wel op internet, maar Marcus Laman uit Delft heeft het stratenplan digitaal met moderne frisse kleuren ingekleurd. Daarbij stuitte hij op details die hem verblijdden, verbaasden en soms zijn wenkbrauwen deden fronsen.

Laman begon zijn ‘inkleurklus’ met een kaart van zijn geboortestad Leiden uit 1600. Later volgden Amsterdam (1599), Leeuwarden (1603) en Franeker. De interesse voor oude stadskaarten ligt in het verlengde van zijn werk als adviseur ruimtelijk erfgoed.

Vogelvluchtperspectief

,,De gravures van Bast laten de Friese steden in detail zien zoals ze er aan het einde van de middeleeuwen uit hebben gezien. Hij moet in die zomer van 1598 Franeker enkele weken door de straten hebben gelopen om huizen te tellen en om belangrijke gebouwen te tekenen. Hij beklom kerktorens om een vogelvluchtperspectief te benaderen. En tot slot heeft hij in de wintermaanden alles in spiegelbeeld getekend door in een waslaag op een koperen plaat lijntjes te trekken.’’

Laman koos bij het inkleuren voor frisse kleuren die nu ook worden gebruikt bij kaarten: ,,Door de blauw gekleurde grachten en het frisgroen voor het loof wordt het duidelijk hoe waterrijk en groen de middeleeuwse steden destijds zijn geweest.’’

Laatmiddeleeuwse sfeer

Interessant zijn niet alleen de details en de nauwkeurigheid, maar de plattegrond laat ook een uniek beeld zien van een stad die nog een laatmiddeleeuwse sfeer ademt. De veste op de plattegrond is nog altijd in tact. De bebouwing binnen de bolwerken verdichtte in de loop der eeuwen waardoor veel binnentuinen en boomgaarden zijn verdwenen. ,,Ik denk dat deze fullcolour stadskaarten een inspiratiebron kunnen zijn om onze steden te verduurzamen en te vergroenen.’’

,,De stadskaart die aan de kaart van Bast vooraf ging was die van Jacob van Deventer, zo’n 40 jaar eerder. Deze is lang niet zo nauwkeurig maar in opzet wel herkenbaar. Na Bast kwam de kaart van de veel geprezen Joan Bleau, ook weer zo’n 50 jaar later. De kaart van Bleau is een ‘kopie’ van Bast, maar alleen schematischer en uniformer. Bast heeft echt door de straten van Franeker gelopen en de gebouwen goed geobserveerd en wat betreft de belangrijke gebouwen zeer nauwkeurig op de kaart gezet.’’

Noorden

Op de kaart van Pieter Bast van Franeker staat het noorden niet aan de bovenkant. ,,Bast zal een esthetische reden hebben gehad om de stad zo te tekenen, maar die is mij nog niet duidelijk. De kaart van Amsterdam, die ook op zijn kop staat, is dat wel duidelijk: de haven was het gezicht en entree van de stad en die plaats je in de compositie altijd onder.’’

Stokjes met een rondje

,,De bomen van Bast zijn wat mij betreft ook heel bijzonder als je die vergelijkt met bomen op vergelijkbare kaarten waar ze als een stokje met een rondje erop zijn getekend. Bij Bast zie je een stam met vertakking en een weelderige kruin. De kaarten van Franeker en Leeuwarden staan er vol mee. De schaal klopt niet altijd. Belangrijke gebouwen zijn groter, en de boten en zwanen zijn ook te groot. Veel boten passen niet onder de brug. Zo wordt de werkelijkheid toch weer onrecht aangedaan.’’

Groot verlies

Groene steden, dat besef groeide bij Laman tijdens het inkleuren. ,,Nooit geweten dat de middeleeuwse steden zo groen en open zijn geweest totdat ik de zwart/wit kaarten ging inkleuren. Door verdichting verdwijnt het groen evenals het water. Ook in het stadje Franeker. Dat vind ik een groot verlies voor de leefbaarheid van de steden.’’

Laman laat de kaarten in een kleine oplage afdrukken op het formaat 70x50 cm.