COLUMN | Het oordeel van Salomon

Franeker - Op de zolder van Museum Martena staat een wonderlijk apparaat in een glazen vitrine. Een aantal knullige menselijke figuurtjes staat op een tapijt van radertjes, tandwielen, moertjes en touwtjes.

Een ratjetoe aan ingewikkeld uitziende technische apparatuur. Het ding trekt onmiddellijk de aandacht, maar roept ook veel vragen op. Het gaat om het mechanisch kunstwerk Salomons’ oordeel van Jan Elzinga uit Burgum. Rond 1900, als Elzinga bijna twintig is, bedenkt hij dat hij niet meer wil werken voor de kluizenfabriek in Grou. Hij is op familiebezoek geweest in Amsterdam en heeft daar in het Panopticum (een soort wassenbeeldenmuseum) een voorstelling van Salomons oordeel gezien. Dit heeft zo’n grote indruk op hem gemaakt, dat hij besluit ontslag te nemen en een mechanisch kunstwerk te maken van dit Bijbelse verhaal. Moeder Elzinga is weduwe en heeft het niet breed, maar ze heeft wel een groot vertrouwen in haar zoon. Ze geeft hem toestemming om het kunstwerk te gaan maken. Elzinga vult het eerste jaar met nadenken over zijn mechanische kunstwerk. Het moet een schouwspel worden waarin de figuren bewegen en zich verplaatsen, waarin ze emoties tonen en het ‘toneelspel’ opvoeren alsof het echt gebeurt. Uiteindelijk komt hij na vier jaar uit zijn kamertje met een mechanisch kunstwerk dat in vijfendertig minuten het verhaal van Salomons’ oordeel naspeelt. De poppetjes die de twee moeders en het baby’tje voorstellen komen op het toneel voor Salomons troon. Salomon bedenkt dat het gekrakeel van de vrouwen geen oplossing zal bieden en geeft de beul het bevel om de baby doormidden te hakken. De beul komt op en heft zijn zwaard, de ware moeder beeft, de valse moeder knielt en heft haar armen om een deel van het kind in ontvangst te nemen. Salomon weet nu wie de echte moeder van het kindje is. Elzinga trok jaren met dit prachtige schouwspel door Nederland. Zelfs koningin Wilhelmina kwam langs en rekte haar verblijf op, om het helemaal te kunnen zien. Na de Tweede Wereldoorlog raakte het kunstwerk in vergetelheid. Elzinga verdiende de kost met het repareren van uurwerken. In de jaren zeventig kwam het mechanische kunstwerk naar het museum in Franeker. Tegenwoordig draait het kunstwerk niet meer, maar digitale technieken tonen nu hoe razend knap het werk is dat Jan Elzinga rond 1900 verrichte. Foto: Op de voorgrond de twee vrouwen en het kind in Salomons oordeel.