Skandebankjes: boek in het Franekers over Franeker deugnieten

FRANEKER

Toen Theo Kuipers nog een kleine jongen was, genoot hij al van het Franekers wat hij op straat hoorde.

Geboren en getogen in de volksbuurt het Westen – tussen het Vliet en de Harlingerweg - waar zijn vader een bakkerij had, hoorde hij de sterke verhalen, ‘het swetsen en het swearen’. ,,’s Avonds zaten opgeschoten jongens in de vensterbank tegen de etalage. ‘Even in baltsje slaan om in súkerkoek?’ zei mijn vader dan. Dan werd er op straat gekaatst om een suikerkoek. De taal zit in mijn hart, het is emotie, gevoel, mijn moedertaal.’’ In Franeker woont Kuipers al lang niet meer, maar een Franeker is en blijft hij.

Kuipers kwam op zijn werk bij Tresoar verhalen tegen van misdaden in Franeker rond 1800, veroordelingen wegens diefstal, dronkenschap, vaak kleinere vergrijpen. ,,Ze spraken me aan, alles was uitgebreid vastgelegd. Ook de getuigenverslagen. Ik heb contact opgenomen met de beheerders van de facebookpagina Friends of Frjentsjer, of zij interesse hadden in geschiedenisverhaaltjes. Zij waren enthousiast, en zo is het balletje gaan rollen. Ik besloot de verhaaltjes in het Franekers te gaan schrijven, dat is wat smeuïger, wat losser. Elke maandag om 19.00 uur kwam er een verhaaltje online, vijftig afleveringen achter elkaar. Het sloeg aan, ik kreeg een hele schare volgers en kreeg erg leuke reacties op de verhaaltjes. De lezers vonden dat ik er meer mee moest doen, ‘must dy ferhalen bundele’ werd mij gezegd.’’

Kuipers nam zich die woorden ter harte, maar vond dat niet genoeg. ,,Ik had op mijn werk nog genoeg informatie om meer verhalen te schrijven. Mijn vrouw en ik gingen langere tijd om vakantie met de caravan. Ik nam de doos met informatie mee en schreef er nog zo’n twintig verhalen bij. Ik wilde niet dat het een boekje zou worden met opgewarmde prak. Er moest ook wat nieuws bij.

Het Franeker van rond 1800 was een heel andere samenleving dan nu. Er woonden zo’n 3500 mensen. De universiteit was er nog, wat een grote invloed had. Zo’n 150 jonge mannen tussen de Franeker jongens in, dat gaf geregeld wat wrijving. Met alle excessen van dien.

De universiteit had een eigen rechtspraak, het was een wereldje op zich. De studenten kregen vaak een lichtere straf dan de burgers. Ze waren vaak welbespraakt, een aantal volgde een juridische opleiding en de universiteit wilde de goede naam behouden.

Veel verhalen gaan over de onderkant van de samenleving, daar heb ik wel wat compassie mee. Rondom 1800 had je geen geluk als je het verkeerde lootje had getrokken bij de geboorte. Het verschil tussen rijk en arm was groot.”

‘Skandebankjes, Franeker deugnieten en ondeugden rônom 1800’ is een boek met gemakkelijk leesbare verhaaltjes geworden met een humoristische ondertoon.

Het boek Skandebankjes zal zaterdag worden gepresenteerd op het oude gemeentehuis. Het eerste exemplaar zal worden aangeboden aan wethouder van cultuur Jan Dijkstra. Wethouder Dijkstra houdt zich bezig met het taalbeleid in de Waadhoeke, het Nederlands, Fries, Bildts en Franekers.

Skandebankjes is te koop bij de Primera en de Bruna.

Tekst: Suwarda Vis