Kaatsspel in Breukelen late middeleeuwen

FRANEKER

Breukelen, gelegen in de gemeente Stichtse Vecht in de provincie Utrecht heeft een rijke kaatsgeschiedenis. In Breukelen en het gehele gebied in het Stichtse Vecht was het kaatsspel vooral populair in de 15e eeuw en werd volop gespeeld op straten, pleinen en binnenplaatsen met vaak nabijgelegen herbergen, en verdween eind 18e eeuw.

Ook kaatsbanen (voorloper tennisspel) waren aanwezig bij herberg De Prins en in Breukelerveen bij het Rechthuis aan de Hereweg. Gegevens vond ik hierover in het Tijdschrift Historische Kring Breukelen met een artikel van de heer Arie A. Manten – Jaargang No. 4 – 1995 die ik hier voor gebruik en dit allemaal prachtig had omschreven.

Het spel

Het kaatsspel werd gespeeld door twee teams met twee of drie personen. De teams waren beurtelings ‘anleggers en verweerders’. Het speelveld moest een ‘ruyme en heffende plaets’ wezen, en was in twee stukken verdeeld door een getrokken streep.

De ‘anleggers’ begonnen met ‘uyt te slaen’ het andere team met terug te slaan. Het punt waar de bal voor de tweede keer na opstuit bleef liggen heette een kaats en werd door een ‘dienaer’ gemerkt met een steen of stuk hout.

Ook was er een persoon aanwezig die verkeerd geslagen ballen moest ophalen/zoeken en eventueel voor vervangende ballen zorgen. De Breukelerveense veerschippers vervoerden de ballen per 100 stuks en zorgden zo voor nieuwe voorraad.

Er werd in die tijd met slaghout of blote hand gespeeld terwijl in de kaatsbanen gespeeld werd met een racket. De telling was net als in het Franse Picardië waar ons kaatsspel geboren is van 15 – 30 – 45 en 60 = eerst. De rest van het spel was gewoon met opslag/uitslag en kaatsen, wisselen van speelhelft zoals als jullie wel bekend is.

Vele ballen verdwenen tijdens het spel op de daken, sloten of bosjes die opgezocht werden door zoekers. Inzet was meestal een rondje bier of ‘cleyngelt’ en werden er weddenschappen afgesloten die meestal plaats vonden in de herberg en zo de herbergier er ook garen bij spon.

Het kaatsspel verdween hier in deze regio eind 18e eeuw door overdadig veel drankmisbruik, gevloek en getier en verdere onenigheden, en ruzie met het kerkgezag en vooral door het gokelement wat dat met zich meebracht.

Toch wel jammer dat het kaatsspel daardoor verdween, wat trouwens wel in meer gebieden in Nederland de oorzaak was dat het kaatsen er niet meer wordt gespeeld. Was dit niet gebeurt was onze kaatswereld veeeeel groter geweest en had nog meer aanzien gehad en waren de Olympishe Spelen ook vast geen droomwens geweest. No wûrdt it neat spitigernôch.

Deze gewassen tekening van D. Verryk uit 1762 laat het prachtige brede speelveld zien van de in de nabijheid liggend dorp Kockengen. Links staat de herberg met zwaan op uithangbord en laat ook duidelijk zien linksonder het opslaghulpmiddel de Tamis.

Kaatsamateur en onderzoeker Germ Gjaltema – Peins