Dr. Anton de Man: ‘Gevangenissen sluiten’

Zoals eerder gezegd: de twee beroemdste Franekers zijn Eise Eisinga en Frans Hemsterhuis. De maker van het Planetarium en de wijsgeer die regels ontwierp voor een wereldvrede.

Hoe oorlog te vermijden? Hemsterhuis schreef in 1780 al dat wij de gevangenen moeten vrijlaten.

Niemand heeft het recht om rechter te zijn, voegde hij er aan toe. En hij schreef het in het Frans op in een prachtig ingebonden boekje, dat de ronde deed over de geleerden van Europa.

Als hoge ambtenaar van de Raad van State moest hij boosdoeners ondervragen . Die kwamen daarna in ellendige gevangenissen terecht. Maar de theorie van de Fries was, dat je boosdoeners niet opsluit. Zij hebben een zwakke wil, een zwak verstand en een zwak moreel. Het ontbreekt hen dus ook aan een vrije wil.

Alleen wijze mensen hebben macht over hun eigen vrije wil. Fanatiekelingen hebben hun vrije wil niet in de hand, doordat zij woedend zijn en dwaas en doordat er een vooroordeel in hun hoofd zit dat niet weg wil.

Zij handelen dus uit kiesdwang. Als een vooroordeel heeft plaatsgenomen in een hoofd, wordt het een vleesetende plant. Het schiet wortel. Het trekt alle andere denkbeelden naar zich toe en eet ze op. Zo wordt het zelf sterker. Dan onderneemt het twee acties: het probeert zich in andere hoofden te nestelen. En het laat ideeën van anderen niet toe.

In het stadhuis van Franeker zouden dan ook twee enorme schilderijen moeten hangen: van Frans Hemsterhuis en van Eise Eisinga.

(Tekst Dr. Anton de Man)