Oud Kaatsveld Franeker vanaf 1624

Oud Kaatsveld FRANEKER

Germ Gjaltema uit Peins stuurde een verhaal en foto’s toe over het Oud Kaatsveld in Franeker en de historie ervan.

Het is een vervolg op zijn eerdere artikel. Hieronder zijn tekst. Dat het Oud Kaatsveld buiten de grachten lag had zo zijn reden. In de zestiende eeuw en later werd er binnen de muren van Franeker veel op straat gespeeld, bij herbergen en op kerkhoven. Dat veroorzaakte overlast voor de passanten op straat. Ook sneuvelden er nogal eens ramen tijdens de predikatie voor de dienstdoende dominee of pastoor. Het stadsbestuur van Burgemeesters en Raden van Franeker publiceerden op 21 september 1594 dat ‘het kaatsen op de standplaats der predikatie verboden was. Alsmede de Acta van Synode Franeker van juni 1609’. Straffen werden uitgedeeld bestaande uit een geldboete en inwoners werden uitgesloten van het avondmaal. Veel hielp het niet, menig Keur (verbod ) werd nog jarenlang uitgeschreven, dit was landelijk maar gold ook voor de stad Franeker. Toch slaagde de Raad van Franeker er in een speelveld buiten de bolwerken beschikbaar te stellen aan de oostkant van de stad en was de stad van de meeste overlast verlost.

Kaatsersvelt

Vanaf 1624 is dat kaatsveld al bekend onder de naam, Kaatsersvelt. Dus tussen 1624 tot en met 1856 is daar door de liefhebber van ons kaatspel volop gespeeld, best een lange tijd. Maar of de naam niet iets eerder in gebruik was, is niet onmogelijk. En daarom zoeken we nog steeds door in de archieven. Dat er wel activiteiten waren gedaan rond het Kaatsersvelt bewijzen de onderstaande gegevens uitgezocht door Sicco van Albada. Die vond hij tijdens zijn onderzoek naar Friese Schuitmakers. Hij stuurde ze mij toe. 19-11-1624: Aene Pieters Item presenteert de v.s. commissaris in gelijke voegen te vercopen wijlen Aene Pieters huysinge buyten d ‘oosterpoort int kaatservelt staende d ‘welcke huysinge daer tot believen van de Raadt tot eene afbreeck staat. Nedergerecht Franeker Proclamatieboek folio 176 vo (4) idem’. 17-09-1624: Ane Claesz Schuitebrouwers staende int kaetsersvelt. Die daer een gadinge heeft mag komen ten dage Uuijre ende plaetze boven verhaalt ende verhoen ten eersten koop tot sijne beleiven. 10-12-1624: Ane Claeses schuitebreeuwer; proclamatie tot verkoop van zijn huis in het kaatsers veer /RAF FRA 229 fo 177vo. 10-03-1641: Wopke Obbe wonende op het kaatsveld en Pijter Sijmons en hun resp. huisvrouwen Lolck Jans en His Jacobs debent 600cgl aan Fecke Douwes te Bolsward wegens verschoten penningen /RAF FRA 294 fo 84vo. 14-05-1650: Pijtter Sijmons schuitmaker in het kaatsveld buiten de Oosterpoort en Sijmon Pijtters hebben tot Mei 1649 samen de schuitmakerij gedreven; geschil met Pijbe Pijbes mr.schoenmaker te Franeker over 9cgl wegens een balie pik /RAF FRA 56 fo 624ro. 26-06-1674: Fecke Atses schuitmaker in het kaatsveld ontvangt 10ggls voor een kist voor Hidde Johans /RAF FRA 139 fo 165. 24-02-1692: Foecke Atses overleden; inventarisatie ten huize van zijn weduwe, Bauckjen Keimpes, vanwege haar huwelijk met Ruird Pijtters, mr.smid te Franeker, waaronder een huis en schuitmakerij in het kaatsveld en brieven, in totaal ad 7848cgl 10st 10p /RAF FRA 140 fo 9ro. 03-05-1692: Foecke Atses overleden, schuitmakerij in het kaatsveld; zijn weduwe, Bauckjen Ceimpes, hertrouwt met Ruirdt Pijtters, mr.smid te Franeker; inventarisatie van waarden: profijtelijk 7954-10-10 waarvan inboel, pramen en schuitmakersgereedschap ad 448-2-0, schuitebrieven ad 3000-0-0, schadelijk 59-10-0 /RAF FRA 158 fo 121vo. 30-07-1695: Foecke Atses wijlen mr.schuitmaker in het kaatsveld; rekening en bewijs over de nalatenschap, waaronder een huizinge en schuitmakerij in het kaatsveld met enige schuitmakersgereedschappen /RAF FRA 160 fo 59vo. 12-05-1696: IJppe Alberts mr.schuitmaker en Lysbert Albarts egt. in het kaatsveld buiten het Oost debent 100cgl aan Anne Hyrsman, mr.schoenmaker te Franeker wegens verschoten penningen /RAF FRA 304 fo 241ro. 04-06-1697: IJppe Alberts en Gatse Pijtters mr.schuitmakers in het kaatsveld, met hun vader gesterkt, eisen schadevergoeding van Eelco Douwes en Sijbe Uigeles, boterkopers te Harlingen, wegens aanvaring van hun jacht /RAF FRA 29 fo 294ro. 06-05-1698: IJpe Alberts mr.schuitmaker in het kaatsveld buiten het oost, gedaagde, belooft 18cgl aan Hans Sickemeijer te betalen wegens een zijde vlees en 2cgl 10st wegens [...] /RAF FRA 29 fo 310vo. 25-11-1699: IJppe Alberts mr.scheepstimmerman en Lysbert Alberts egt. op het kaatsveld debent 94cgl 7st aan Taco IJskes, koopman, wegens geleverd hout, met als onderpand huisgeraden en schuitmakersgereedschappen /RAF FRA 304 fo 250ro. 25-11-1699: IJppe Alberts mr.schuitmaker en Lysbert Alberts egt. op het kaatsveld debent 205cgl aan Hendrick Hendrix, koopman buiten Harlingen, wegens geleverde houtwaren /RAF FRA 304 fo 250vo. xx-xx-1699: Ype Alberts mr.schuitmaker huurder in ieder geval tot en met 1699 ad 50cgl per jaar van de schuitmakerij van wijlen Foecke Atses op het kaatsveld /RAF FRA 162 fi. 4-5-10.

Achttiende eeuw

22-01-1706: Jan Pijtters overleden; Aucke Eelkes, schuitmaker in het kaatsveld buiten Franeker, koopt voor 240ggls van Harmen Davids en Hendrick Tijmens, predikant en diaken der Doopsgezinden te Fredrickstadt, huizinge, schuithuis met helling en schiphuis op Vijfhuizen, bewoond door Tijs Hettes /RAF FRA 235 fo 104vo. 22-01-1706: Tijs Hettes bewoner; Aucke Eelkes, schuitmaker in het kaatsveld buiten Franeker, koopt voor 240ggls van Harmen Davids en Hendrick Tijmens, predikant en diaken der Doopsgezinden te Fredrickstadt, huizinge, schuithuis met helling en schiphuis op Vijfhuizen, nagelaten door wijlen Jan Pijtters /RAF FRA 235 fo 104vo. 22-01-1706: Aucke Eelkes schuitmaker in het kaatsveld buiten Franeker, koopt voor 240ggls van Harmen Davids en Hendrick Tijmens, predikant en diaken der Doopsgezinden te Fredrickstadt, huizinge, schuithuis met helling en schiphuis op Vijfhuizen, nagelaten door wijlen Jan Pijtters, bewoond door Tijs Hettes /RAF FRA 235 fo 104vo. 13-06-1706: Pijtter Pijtters mr.schuitmaker in het Kaatsveld op het Oost en Pijttie Foeckes egt. en Atse Foeckes, mr.bakker te Franeker verkopen aan Jacobus van der Meij te Franeker twee derde part van vijf pondematen bouwland op het Noordwest van Franeker, hebbende de 5 pondematen van Pijbo Sibolts mr.schuitmaker ten Noorden /RAF FRA 305 fo 212vo. 26-08-1712: Pijtter Pijtters mr.schuitmaker en Pijttie Foeckes egt. in het Kaatsveld debent 75cgl aan T.Jelgersma, houtkoper buiten Franeker, wegens verschoten penningen en 25cgl wegens geleverde houtwaren /RAF FRA 306 fo 181r.

Kerkhof

Er wordt mij vaak gevraagd als ik als vrijwilliger een rondleiding geef in het Kaatsmuseum in Franeker of er echt op het kerkhof werd gekaatst. Inderdaad werd daar veel gespeeld door kinderen. Dat gebeurde landelijk. Wat bleek, achter de kerk aan de oostkant stond meestal de school (ook in Franeker daar is de Schoolsteeg achter de Martinikerk) en in dat schooltje zat één raam. Dat keek uit op het kerkhof. Ook had de schoolmeester zo zicht op het schoolpleintje en kon hij de kinderen mooi in de gaten houden. Gespeeld werd er op het kerkhof aan de zuidkant (droog), waar de kinderen de vier K’s speelden: kaatsen, klootschieten, kolven en kegelen.

Schoolplein

Dus het kerkhof was destijds het schoolplein. De meeste burgers werden er wel begraven en hadden geen grafstenen. Maar de aarde werd meteen geslecht, zodat de kinderen door konden spelen. De gegoede burgers werden in de kerk begraven met grafstenen wat in de Martinikerk van Franeker nog goed zichtbaar is.

Zelf een artikel?

Heeft uzelf ook een interessant verhaal voor de Franeker courant? Dan kunt u dit sturen naar redactie.frc@ndcmediagroep.nl. (Tekst Germ Gjaltema, Peins, amateurkaatsonderzoeker)

Auteur

admin