COLUMN | Van Swinden en de luchtballon

Franeker

Jean Henri van Swinden (1746-1823) wordt op zijn twintigste hoogleraar wijsbegeerte en theoretische natuurkunde in Franeker, als opvolger van Antonius Brugmans. Hij is overtuigd volgeling van Isaac Newton.

Er gaat een nieuwe wind waaien aan de afdeling natuurkunde van de Franeker universiteit! Hij houdt van het onderwijs, maar ook van het praktisch onderzoek: naar het noorderlicht, aardmagnetisme en het weer, waarbij hij elk uur gegevens noteert.

Als hij niet thuis is, moeten gezinsleden of personeel de baro- of thermometerstanden opschrijven. Dit onderzoek wordt in heel Europa geroemd.

Tegenwoordig vinden we dit geen hoogstaand onderzoek, gegevens noteren. In zijn tijd is het echter zo nieuw, dat men veel respect heeft voor zulke verzamelingen van gegevens.

Van Swinden wijst ook op het nut van onderzoek naar elecriciteit, zo konden huizen en schepen worden beveiligd tegen bliksem. En wat kan elektriciteit betekenen voor patiënten? Van Swinden heeft het dus superdruk, maar hij heeft ook nog een klein beetje tijd over voor een huwelijk en vijf kinderen.

Van Swinden geeft regelmatig openbare lessen om kennis onder het volk te bevorderen. Hij is onder de indruk van Eise Eisinga’s planetarium, dat hetzelfde doel heeft. In 1780 schrijft hij er er een boekje over. Zelf houdt hij ook wel van wat praktisch werk.

Hij is bijvoorbeeld geïonteresseerd in luchtballons. In 1783 is het de Franse broers Montgolfier voor het eerst gelukt een ballon door hete lucht te laten opstijgen. In hetzelfde jaar gaan ook de eerste mensen mee op ballonvaart. De heteluchtballons zijn onmiddellijk populair onder wetenschappers.

De Fransman Blanchard laat de eerste ballon in Nederland op, maar ook Nederlandse wetenschappers laten zich niet onbetuigd, zoals Van Swinden zelf. Hij vult samen met vier studenten) aan de Heerengracht in Franeker aan het vullen van een ‘lugtbal’, oftewel een ballon.

Van Swinden zelf hanteert de blaasbalg om het vuur op te stoken dat de lucht moet verhitten. De ballon gaat inderdaad de lucht in en komt in de Zilverstraat weer neer.

Van de route die de ballon aflegt is een kaart getekend, waaruit blijkt dat de ballon inderdaad over het stadscentrum van Franeker zweefde.


Auteur

Redacteur