COLUMN | Wat is in hemelsnaam een Orrery?

Franeker

In de zaal over de Franeker Universiteit in Museum Martena staat een prachtig kastje met daarin een zogenaamde Orrery. Dat is een mini-planetarium.

Begin achttiende eeuw werd zo’n mini-planetarium gemaakt voor Charles Boyle, de vierde graaf van Orrery. Sindsdien heten deze instrumenten Orreries. Een Orrery laat de planeten zien en de baan die deze draaien rondom de zon. De zon draait zelf ook om zijn as. Dit in tegenstelling tot het Planetarium van Eisinga waarin de zon statisch is. Deze zeer kostbare instrumenten werden in Londen gemaakt voor rijke liefhebbers. ‘Onze’ Orrery was van de beroemde instrumentmakers Wright & Cole. De Orrery werd ter ere van het tweehonderdjarig bestaan in 1785 geschonken aan de universiteit van Franeker door stadhouder Willem V. We weten dat de Orrery in de vertrekken van de moeder van de stadhouder, Anna van Hannover had gestaan. Zij was een Engelse prinses en haar vader George II, de koning van Engeland had banden met instrumentmaker Wright. Misschien had zij de Orrery ooit als geschenk ontvangen. Anna van Hannover was zeer geïnteresseerd in cultuur en wetenschap. We weten dat zij een naturaliënkabinet maakte voor haar zoontje, toen hij vier was. Het bezit van zo’n prachtig wetenschappelijk instrument als de Orrery past heel goed in dat beeld. De Orrery heeft wonderlijke omzwervingen gemaakt nadat de universiteit in Franeker dicht ging. Zo heeft hij zelfs op de zolder van de Rijks HBS in Leeuwarden gestaan. Nadat een oud-leerling van deze school een lezing over de Orrery hield in het Planetarium, werd in Franeker besloten dat het instrument weer terug moest naar onze stad. Zo is de Orrery in de jaren vijftig in het museum gekomen. Nog steeds kan het apparaat in werking gesteld worden, waarna de planeten keurig hun baan om de zon draaien.

Auteur

admin