COLUMN | Burgermannen met liefde voor wiskunde

FRANEKER

Wekelijks verschijnt er een column van en door Museum Martena in de Franeker Courant. Deze verschijnt ook online. Hieronder de tekst.

Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium is heropend met een gloednieuwe ingang en veel meer expositieruimte. Dat kan niemand zijn ontgaan. Het is Franekers trots. Wat een contrast met de eerste jaren toen Eisinga zijn planetarium bouwde en nog weinigen wisten wat er zich in zijn woonkamer afspeelde… In 1779 kreeg professor Jean Henri van Swinden van de Franeker universiteit lucht van het planetarium in aanbouw. Hij toog er met een paar collega’s naartoe en ze waren diep onder de indruk. Wat een wiskunde! Hij schreef er een enthousiast boekje over: Beschryving van een konst-stuk verbeeldende een volleedig beweeglyk hemels-gestel, uitgedacht en vervaardigd door Eise Eisinga. Mede door dit boekje werd het planetarium al snel beroemd. De professoren wilden in de universiteitsgebouwen ook wel zo’n door Eisinga gebouwd planetarium, maar dat is er nooit van gekomen. Wel kwam er een orrery, een miniplanetarium dat met een slinger kon worden aangedreven. En dat is tekenend voor de tijd. Vanaf 1750 was het de tijd van de burgers. Uitvindingen werden zelden op universiteiten gedaan. Burgers kochten zelf wetenschappelijke instrumenten en klooiden er thuis lekker op los. Ze deden daarbij grote ontdekkingen. Antoni van Leeuwenhoek bijvoorbeeld, maakte zelf een microscoop en ontdekte spermazotoïden. In Franeker was het dus niet anders: terwijl de universiteit geen fatsoenlijke ruimte had voor natuurkundige proeven en dus noodgedwongen het altaar van de academiekerk gebruikte, berekende de wolkammer Eisinga in zijn woonhuis tot in detail een werkend planetarium. Van Swinden deed in zijn eigen achtertuin proeven met een luchtballon, die daadwerkelijk even over Franeker zweefde. De professor en de wolkammer werden vrienden voor het leven. De professor leende Eisinga veel geld voor een nieuwe wolkammerij. Eisinga noemde hem zijn ‘vriend en weldoener’. De universiteit mocht dan achterlopen op het gebied van de natuurwetenschappen, Eisinga en Van Swinden hadden elkaar gevonden: burgermannen met een voorliefde voor wiskunde. Volg Museum Martena ook via Twitter: @museummartena.

Auteur

admin